A Clockwork Orange (1971)

Βαθμολογία 8/10

Στο όχι και τόσο μακρινό μέλλον μια ομάδα νεαρών προβαίνει σε βιαιότητες: βανδαλισμούς, κλοπές, βιασμούς χωρίς λόγο ενώ δείχνει να το διασκεδάζει πολύ. Μετά από ένα ατυχές συμβάν, ο Άλεξ βρίσκεται στη φυλακή όπου διαλέγει να ακολουθήσει ένα νέο σωφρονιστικό πρόγραμμα που επινόησε η κυβέρνηση. Στην ουσία πρόκειται για ένα παβλοφικό πείραμα με πειραματόζωο τον ίδιο.

Ίσως η περισσότερο αμφιλεγόμενη και προκλητική ταινία στην ιστορία του κινηματογράφου, "Το Κουρδιστό Πορτοκάλι" απαγορεύτηκε σε πολλές χώρες και ταρακούνησε τα ήρεμα νερά της μεγάλης οθόνης. Ο ίδιος ο Κιούμπρικ κατηγορήθηκε και μάλιστα έλαβε απειλές για τη ζωή του, αφού η προβολή της στην Αγγλία, φάνηκε γενεσιουργός αιτία εγκληματικών πράξεων και έξαρσης της βίας. Ο σκηνοθέτης ζήτησε να προβληθεί η ταινία στην Μ. Βρετανία μόνο μετά τον θάνατό του.

 Prison chaplain:   “Choice. The boy has no real choice, has he? Self-interest, the fear of physical pain drove him to that grotesque act of self-abasement. Its insincerity was clearly to be seen. He ceases to be a wrongdoer. He ceases also to be a creature capable of moral choice.”

Βασισμένη στο ομόνυμο βιβλίο του Άντονι Μπέρτζες, θέτει το εξής ερώτημα: Τι είναι πιο ουσιώδες για την κοινωνία; Να τιμωρεί φυλακίζοντας τους εγκληματίες στερώντας τους το δικαίωμα της ελευθερίας ή να τους αποσπά την ελεύθερη βούληση, την ελευθερία έκφρασης και συμπεριφοράς ακόμα κι αν αυτό τους μετατρέπει σε κατευθυνόμενα ρομπότ, σε ζουμερά πορτοκάλια που όμως δουλεύουν με 'κουρδιστήρι'; Τι είναι πιο ηθικό; Ένας άνθρωπος που επιλέγει από μόνος του τις πράξεις του, ακόμα κι αν αυτές έχουν κακό αντίκτυπο για την κοινωνία και τον ίδιο, ή ένας αναμορφωμένος εγκληματίας που έχοντας υποστεί πλύση εγκεφάλου, είναι 'κουρδισμένος' να κάνει μόνο καλές πράξεις; Τόσο ο συγγραφέας του βιβλίου όσο και ο Κιούμπρικ, θέτουν μία βασική αντίθεση, εκείνη της κοινωνικής τάξης (δηλαδή αρμονίας) ενάντια στην ελευθερία επιλογής. Και αυτό επιτυγχάνεται με πληθώρα συμβολισμών αλλά και σχημάτων τραγικής ειρωνείας, όπως η γαλατερία Κόροβα, η Ένατη Συμφωνία του Μπετόβεν, η σεξουαλικότητα στην τέχνη, το σπασμένο ασανσέρ στην πολυκατοικία του Άλεξ (η σάπια, χαλασμένη κοινωνία) κ.ά.

Αλλά ακόμα και οι μικρές λεπτομέρειες που αξίζει να παρατηρήσει κανείς δίνουν νόημα στα ηθικά μηνύματα: Η γλώσσα που μιλά ο Άλεξ και η παρέα του είναι η nadstad, μια τεχνητή σύνθεση ρωσικών και σλαβικών λέξων με εφαρμογή τους στην αγγλική αλλά και σαιξπιρική έκφραση. Σε αντίθεση με την έντονη, ζωντανή,ρυθμική γλώσσα των νέων, οι 'μεγάλοι'΄μιλούν μια γλώσσα ψυχρή, κωδικοποιημένη, αυστηρή και συνήθως κλισέ (όπως πχ αυτή του φύλακα στην αστυνομία), μια εύστοχη ειρωνική ματιά στα καλούπια που μπαίνει η γλώσσα, η συμπεριφορά, η ζωή. Ακόμα, στο πρώτο μέρος, ο Άλεξ χρησιμοποιεί τη μουσική για να εκστασιάζεται σε φαντασιώσεις βίας, ενώ στο δεύτερο μέρος, μετά το πείραμα Λουντοβίκο μόνο στο άκουσμα του αγαπημένου του Μπετόβεν γίνεται φοβερά άρρωστος. Η μουσική συνδέεται με τα πάθη και τις επιθυμίες του ήρωα και η αφαίρεση της ικανότητας να την απολαμβάνει, οδηγεί στην αφαίρεση της ενεργητικότητας, της ίδιας της 'ζωής'.

Η ταινία έχει απόλυτη συμμετρία. Τα θύματα του Άλεξ στο πρώτο μέρος, έρχονται για να τον εκδικηθούν στο δεύτερο. Εκείνος όμως μην έχοντας τον έλεγχο των πράξεων του, δεν μπορεί να αντιδράσει όταν τον χτυπούν, όταν τον γελοιποιούν, όταν προσπαθούν να τον σκοτώσουν. Και να, τι τραγική ειρωνεία! Οι ίδιοι οι φίλοι του, πρώην στυγνοί εγκληματίες ηγούνται του αστυνομικού σώματος! Αυτός καταφεύγει σε ένα πάλι συμβολικό μέρος, όπου στο παρελθόν είχε προβεί σε εγκληματικές πράξεις: η πινακίδα Home αναβοσβήνει, ενώ ο πληγωμένος Άλεξ τρέχει να βρει καταφύγιο. Η ασφάλεια και προστασία όμως ειρωνικά γίνονται μια παγίδα για τον ήρωα: Τα πολιτικά και κομματικά παιχνίδια που βλέπουν σ'αυτόν ένα μέσο αύξησης της δημοτικότητας των εκπροσώπων τους είναι ένα ακόμα θέμα που πραγματεύεται "Το Κουρδιστό Πορτοκάλι" και είναι, πιστεύω, επίκαιρο όσο ποτέ.

Η σάτυρα μιας κοινωνίας συμφερόντων και χειραγώγησης των ανθρώπων κλείνει την ταινία, ενώ ο Άλεξ, ακούγοντας την Ένατη Συμφωνία του Μπετόβεν αναφωνεί "Θεραπεύτηκα!". Θεραπεία από την εγκληματική του φύση; Ή μάλλον από το ίδιο το σωφρονιστικό πείραμα; Νομίζω η απάντηση είναι σαφής αλλά είναι ένας ωραίος τρόπος για να αφήσεις αμφίσημο, όσο γίνεται, το τέλος. Από τεχνικής πλευράς, είναι μια άψογη δημιουργία. Πολύ ευρηματικό και το soundtrack/score με κλασσικά κομμάτια Beethoven, Handel, Mozart κτλ. To γνωστό πλάνο με το βλέμμα του Άλεξ και την ελαφρώς γυρμένη στάση προς τα αριστερά, τα καδραρίσματα και τα πλάνα σύμφωνα με την ψυχική κατάσταση του πρωταγωνιστή (μάλιστα ο Κιούμπρικ είχε ζητήσει ο ίδιος έναν φακό με διπλό ζουμ), το πάντρεμα μουσικής και αφηγηματικής ροής κτλ.

Βαθμολογικά δεν θα μπορούσα να δώσω παραπάνω. Δεν τη θεωρώ σε καμία περίπτωση αριστούργημα, απλά μια πολύ καλή ταινία με βαθιά μηνύματα και σίγουρα προφητικό χαρακτήρα. Ωστόσο, δεν έχω παρά να επιμείνω ότι μια ταινία δεν χρειάζεται να είναι ultra-violent για να παραμείνει αμφιλεγόμενη και προκλητική. (Το ίδιο έχω πει και για την περίπτωση του 'δικού' μας Κυνόδοντα).